تعقیب در خواب: به‌راستی که در حال دویدن است

می‌دوی. زمین زیرِ پایت جورِ دیگری است — نرم، یا سربالا، یا بی‌پایان. پشتِ سرت چیزی هست و نزدیک می‌شود، و پاهایت با همان کندیِ ویژهٔ خواب حرکت می‌کنند، گویی هوا غلیظ شده باشد. پیش از آنکه به تو برسد بیدار می‌شوی. تقریباً همیشه پیش از آنکه برسد بیدار می‌شوی.

این پرتکرارترین خوابِ آدمیان است. هر مجموعه‌ای که در تعبیر خواب فراهم آمده — به هر زبانی که یادداشت نگاه داشته — تعقیب را در صدر دارد. و هر سنّتِ جدّی در این کار با یک حرکت آغاز می‌کند؛ حرکتی که بیشترِ مردم از آن می‌پرند، و از همین روست که خوابِ تعقیب غالباً وارونه خوانده می‌شود.

آن حرکت این است: پیش از آنکه بپرسی تعقیب چه معنا دارد، بپرس چه کسی تعقیب می‌کند. نه معنایِ دویدن، نه معنایِ زمینی که فرو می‌ریزد. بلکه که — یا چه — پشتِ سرِ توست. در موادِ کهن، هویّتِ تعقیب‌کننده جزئی از خوانش نیست؛ خودِ خوانش است، و باقی صحنه‌آرایی است.

آنچه می‌آید همان روش است، سرِ جای خود: سنّت‌ها در تعقیب‌کننده چه می‌خوانند، شش گونهٔ تعقیب‌کننده و خوانشِ هر یک، چرا پاهایت آن‌طور می‌شوند، پژوهندگان چه یافتند وقتی شمردند، حرکتِ متقابلی که همهٔ سنّت‌ها به آن سفارش می‌کنند، اینکه تعقیبِ بازگردنده کِی از نشانه‌های سحر یا چشم‌زخم است، و ترتیبی عملی که خود می‌توانی امشب بر خوابِ خویش ببندی.

آنچه سنّت‌ها در تعقیب می‌خوانند

سنّت‌هایی که هرگز به هم نرسیدند تعقیب را بر سه وجه می‌خوانند، و خوانندهٔ دقیق هر سه را پیشِ چشم نگاه می‌دارد. تعقیب‌کننده ممکن است دشمنی واقعی باشد، یا آسیبی در راه. مجموعه‌ها درندهٔ تعقیب‌کننده را به جنسِ دشمنی که به آن می‌ماند می‌خوانند — شیر را فرمانروایی ستمگر، سگ را دشمنی فرومایه، مار را دشمنی که پنهانی کار می‌کند — و خودِ گریختن را ایمنی می‌خوانند: هر که در خواب از چیزی بگریزد از آن می‌رهد، به گفتهٔ موسی: «فَفَرَرْتُ مِنكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْمًا» — چون از شما ترسیدم گریختم، و پروردگارم مرا حکمت بخشید. ممکن است چیزی باشد که بیننده در بیداری از آن می‌گریزد، خوانشی که موادِ یونانی و ادبیاتِ امروز در آن شریک‌اند. و اگر شب پس از شب با نشانه‌هایی معیّن بازگردد، ممکن است از نشانه‌های سحر یا چشم‌زخم یا آزارِ جن باشد، که اهلِ رقیه قرن‌هاست وصفشان کرده‌اند.

وجهِ دوم در هفته‌های معمول رایج‌ترین است. آنجا خواب درنده‌ای نفرستاده؛ به گریزی که خود پیش‌تر در کارش بودی صورت داده، و آن گریز را از درون به تو چشانده — چون حرکت، چون کوشش، چون آن خستگیِ خاص: خستگیِ گریختن از آنچه از آن نمی‌توان پیش افتاد، زیرا با تو می‌آید.

در این وجه، خوابِ تعقیب در احساس دقیق است و در قصّه مبهم. احساس دقیق است: بیم، شتاب، حسِّ فاصله‌ای که تنگ می‌شود. و داستان عام است: راهی، دالانی، پلّه‌ای، خانه‌ای که از تولیدِ اتاق باز نمی‌ایستد. خواب اینجا قصّه نمی‌گوید؛ حالتی را عرضه می‌کند.

چنین خوابی می‌خواهد فرود آید — بر آن چیزی از بیداریِ تو منطبق شود که امروز در جایگاهِ تعقیب‌کننده نشسته است. دو وجهِ دیگر بیش از این می‌خواهند: دشمن با سرشتِ تعقیب‌کننده و با آنچه خواب از سرانجام نشان می‌دهد خوانده می‌شود، و نشانه‌های آسیب کشف و درمان می‌شوند. پرسش‌های پایین این‌ها را از هم جدا می‌کنند.

و فرقی هست که از شتاب‌زده می‌گریزد: تعقیب ممکن است بگوید چه در راه است، و همیشه می‌گوید اکنون چه می‌کنی. خبرِ اوّل احتیاط می‌خواهد، و دوّمی برمی‌خیزاندت تا حرکت کنی. و اهلِ این کار اوّلی را جز با نشانه‌های خوابِ روشن نمی‌خواندند، و دوّمی را در بیشترِ تعقیب‌ها.

آنگاه که تعقیب‌کننده پاره‌ای از خودِ بیننده است

بنیادِ روشیِ سنّتِ عربی — همان که به نامِ ابن سیرین بسته است و مدارِ مجموعه‌های بزرگ بر آن است — این است که چهره‌ای در خواب غالباً نه به‌جای خود، بلکه به‌جای صفتی یا نقشی یا دوره‌ای می‌ایستد که بیننده با او قرین کرده است. عمویت در خواب بسیار وقت عمویِ تو نیست؛ او آن چیزی است که برایت حمل می‌کند: گونه‌ای اقتدار، برهه‌ای از عمرت، نزاعی ناتمام.

این را بر تعقیب فرود آور تا وجهی گشوده شود: آن صورتی که پشتِ سرِ توست ممکن است صفتی باشد پشتِ سرِ تو — چیزی از آنِ تو، یا چیزی که تو را از آنِ خود می‌خواند، و تو امروز از آن فاصله گرفته‌ای و می‌کوشی فاصله را نگاه داری.

و آرتمیدوروس در یونانی — بی‌هیچ تماسی با موادِ عربی — در تعبیرِ خواب حرکتی هم‌ساخت می‌کند: پای می‌فشارد که یک صورت نزدِ بینندگانِ گوناگون به‌حسبِ پیشه و حال و عادتشان دگرگون می‌شود، و بخش‌های تمام را بر همین اصل مرتّب می‌کند نه بر خودِ صورت‌ها. دو سنّت، بی‌دیدار، یک اصلِ نخستین.

و لازمِ این برای آن که پاسخِ زودرس می‌خواهد ناخوشایند است: تعقیب را از خودِ تعقیب به‌تنهایی نمی‌توان خواند. نیمی از متن، بیننده است؛ و هر تأویلی که بی‌دانستنِ اینکه که دیده داده شود گمانی است در جامهٔ دانش. این را به‌تفصیل در اینکه خواب‌گزارانِ کهن به‌راستی چگونه کار می‌کردند گشوده‌ایم، و تعقیب جایی است که این اصل سخت‌تر از همه‌جا گاز می‌گیرد؛ زیرا مردم برای هیچ خوابی به‌اندازهٔ تعقیب پاسخِ یک‌سطری نمی‌خواهند.

شش تعقیب‌کننده، و خوانشِ هر یک

اینجاست که موادِ کهن بهایِ خود را نشان می‌دهد. یک معنا برای «تعقیب شدن» نمی‌دهد؛ رده‌بندیِ تعقیب‌کنندگان می‌دهد، و خوانش‌ها به‌راستی از هم جدایند.

کسی که می‌شناسی‌اش. آشکارترین و بدخوانده‌ترین. بیشترِ وقت چهرهٔ آشنا به‌جای آن چیزی می‌ایستد که آن کس در زندگیِ تو حمل می‌کند — انتظاری که فرو برده‌ای، داوری‌ای که چشم‌به‌راهش هستی، حقّی که پاسخش نداده‌ای. مجموعه‌ها تعقیب‌کنندهٔ آشنا را دشمنی یا حسدِ واقعیِ او به بیننده نیز می‌خوانند، به‌ویژه اگر خواب روشن باشد و بازگردد. ادبِ این صنعت در ترتیب است: خوانشِ معمول نخست، خوانشِ سخت‌تر تنها با گواهِ خودِ خواب، و هرگز تهمتی که تنها بر خوابی بنا شود.

بیگانه‌ای بی‌چهره. بسیار پرتکرار. در هفته‌های معمول تعقیبِ آنچه هنوز نام نگرفته خوانده می‌شود: بی‌چهرگی خودْ خبر است، و در عمل تعقیب‌کنندهٔ کسی است که تصمیمی را حمل می‌کند و هنوز نپذیرفته که حملش می‌کند. اگر شب پس از شب بازگردد، با سنگینی هنگامِ بیداری، اهلِ رقیه آن را از نشانه‌هایی می‌شمارند که در کشفِ چشم‌زخم یا آزارِ جن می‌جویند.

جانوری. سرشتِ جانور خودِ خوانش است. سگ و مار یک باب نیستند. مجموعه‌ها جانورِ تعقیب‌کننده را دشمنی از جنسِ خودش می‌خوانند — شیر فرمانروایی ستمگر، سگ دشمنی فرومایه، مار دشمنی پنهان‌کار — و جانورِ تعقیب‌کننده ممکن است به چیزی در تو هم اشاره کند که زیرِ سطحِ اندیشه کار می‌کند، میل یا خشم یا ترس، که با آن چون بیرونی رفتار می‌کنی. در کتاب‌های رقیه، تعقیبِ پیاپی به دستِ سگ‌های سیاه یا گربه‌ها یا مارها از نشانه‌هایی است که هنگامِ گمانِ سحر جست‌وجو می‌شود. مار به‌ویژه تاریخی رمزیِ انبوه و در بسیاری جاها نیکو دارد، که در اینکه مار به‌راستی چه معنا داشته است گشوده‌ایم.

گروهی. اجتماعی خوانده می‌شود، نه شخصی. تعقیبِ انبوه صورتی است که آبرو و تعهّد و تعلّق به خود می‌گیرند وقتی از تابِ تو بیشتر می‌شوند. خوابِ کسی است که بارِ تعهّدش سنگین است، یا بر مدارِ توقّعِ دیگران زندگی می‌کند.

چیزی بی‌صورت. تاریکی، صدایی، حضوری. در هفته‌های معمول، هراس است پیش از آنکه موضوعش را بیابد. اگر چون حضوری سنگین در مرزِ خواب بیاید و پیاپی بازگردد، سنّت آن را با نشانه‌های چشم‌زخم و جن می‌خواند و با پناه بردن به خدا پاسخش می‌دهد.

هیچ. شگفت‌ترینِ همه، و آنچه بیشترِ خوانندگانِ امروز از دست می‌دهند: خوابی که در آن شتابان می‌دوی بی‌آنکه هرگز ثابت شود چیزی پشتِ سرت هست. سنّت اینجا برخلافِ عادتش صریح است — این خوابِ کسی است که گریز نزدش از رویداد به هیئت بدل شده. تعقیب‌کننده‌ای نیست. دویدنی هست که سببش را از یاد برده.

گریزِ ستوده، تا گریز یکسره نکوهیده نشود

و آنچه از خوانندهٔ یک‌سویه می‌گریزد این است که میراث، گریز را یک‌باب و همه‌اش نکوهیده نمی‌گیرد. در آن گریزی هست که عینِ رشد است، و جدا کردنِ این دو باب خود از صنعت است.

گریزی هست که بیرون آمدن است از جایی که بر صاحبش تنگ شده به جایی که او را در خود جا می‌دهد. موسی از مصر بیرون رفت ترسان و نگران، و آن بیرون رفتن آغازِ راه بود نه پایانش. هجرت در اصلِ معنا کوچ از خانه‌ای است که دیگر صاحبش را برنمی‌تابد، و نه در زبان و نه در سیره ننگ نیست؛ که مبدأِ تقویم شد. و غار در خبر، جایِ پنهان شدن بود که جایِ آرامش شد.

پس پرسش این نیست که می‌دوی یا نمی‌دوی. پرسش این است: به کجا می‌دوی؟ گریزی که وجهه دارد کوچ است، و گریزی که وجهه ندارد چرخیدن. و از همین‌روست که در پرسش‌ها خواهد آمد: از چیزی می‌دویدی یا به‌سویِ چیزی؟

و در خواب نشانه آشکار است: اگر خود را دوان دیدی و می‌دانستی به کجا، در خوابِ دگرگونی هستی نه در خوابِ گریز، هرچند احساسش ترس باشد. ترس، کوچ را چنان همراهی می‌کند که گریز را، و جز وجهه چیزی این دو را از هم جدا نمی‌کند. و چه بسیار کس که خوابش را هشدار پنداشت و آن اجازهٔ کوچ بود.

زمین و مکان: نیمی از خبر

از پرمهجورترین نکته‌ها در خوانشِ تعقیب، زمینی است که بر آن دویده‌ای. مجموعه‌ها به مکان بسیار می‌پردازند، زیرا مکان موضوع را حمل می‌کند و تعقیب تنها شتاب را.

خانهٔ خودت. خانه در تعبیر بر صاحبش و نفسش و کسانش خوانده می‌شود. تعقیب در خانهٔ خودت موضوع را درونی می‌کند: کاری در خانه یا در نفسِ توست، نه در راه.

خانهٔ دیگری. بر حالی خوانده می‌شود که از دیگری وام گرفته‌ای: توقّعی که از آنِ تو نبود و بر خود بستی، یا زندگی‌ای که به اندازهٔ کسی دیگر می‌پوشی.

کوچهٔ کودکی. از پرمعناترین جایگاه‌ها، و غالباً نشان می‌دهد که کار سال‌ها کهن‌تر از آن است که بیننده می‌پندارد. تعقیب‌کننده در این جایگاه به‌ندرت از امسال است.

دشت و بیابان. جایِ آشکارگی است که پرده در آن نیست. و بر امری خوانده می‌شود که دیگر پشتِ آن پنهان‌شدنی نمانده — و این گاه سختی است و گاه گشایش، و حالِ بیننده فارق است.

پلّه و دالان. صورتِ میانِ دو منزل. خوابِ تعقیب در پلّه یا دالانی بی‌پایان بسیار در میانهٔ گذارها دیده می‌شود: تغییرِ کار، خواستگاری، سفری که هنوز قطعی نشده.

خانه‌ای که اتاق می‌زاید. صورتی عجیب و پرتکرار: خانه‌ای که هر در که در آن گشوده شود اتاقی پدید می‌آورد. و بر خودِ نفس خوانده می‌شود — که در او درهایی است کوفته‌نشده، و تعقیب‌کننده تو را به‌سویِ آن‌ها می‌راند.

پاهایی که کار نمی‌کنند

تقریباً هر که خوابِ تعقیب دیده همان جزئیِ تنانه را گزارش می‌کند: پاها درست کار نمی‌کنند. در آب می‌دوی، یا در قیر، یا به تمامِ توان می‌دوی و در جای می‌مانی. این یکسانی چندان پابرجاست که به‌جای نماد، تبیین می‌طلبد.

و تبیین نه رازآمیز است و نه از ارزشِ خواب می‌کاهد. در خوابِ REM — مرحله‌ای که بیشترِ خواب‌های پرجزئیات در آن رخ می‌دهد — عضلاتِ ارادیِ تن در حالتی از بازداریِ تقریباً کامل نگاه داشته می‌شوند. فرمانِ حرکت صادر می‌شود؛ چیزی به اندام‌ها نمی‌رسد. تو — به معنایی کاملاً تنانه — با تمامِ توان می‌دوی در حالی که کاملاً بی‌حرکتی. آنگاه خواب همان می‌کند که خواب می‌کند: حسِّ خام را می‌گیرد و بر گِردش قصّه می‌سازد. هوایِ غلیظ. پاهایِ سربی. زمینِ شیره‌مانند.

همین سازوکار، اگر به‌جایِ میانهٔ خواب در مرزِ بیداری پیش آید، با فلجِ خواب همراه است — بیدار بودن و آگاه بودن و نتوانستنِ حرکت، غالباً با حسّی نیرومند از حضوری در اتاق. ملّت‌ها در شرق و غربِ زمین این تجربه را نام داده‌اند و برایش چهره ساخته‌اند؛ در فارسی «بَختَک» است، و بسیاری آن را آزارِ جن می‌خوانند، و اذکارِ خواب حصارِ سنّت در برابرِ آن است. نوشتهٔ خودش را دارد: سنگینیِ شب.

و دانستنِ سازوکار چیزی از خواب کم نمی‌کند. سنگینیِ پاها سهمِ تن است؛ تعقیب‌کننده آن چیزی است که خواب می‌آورد، و همان است که خوانده می‌شود — خواه حدیثِ نفس از آب درآید، خواه دشمنی که پیشاپیش نشان داده شده، خواه چیزی در کار که کشف می‌خواهد.

وقتی شمردند چه یافتند

دو رشته از کارِ امروزین را خوب است در کنارِ خوانشِ کهن در دست داشته باشی.

نخست، تحلیلِ نظام‌مندِ محتوا که کالوین هال آغاز کرد: ده‌ها هزار گزارشِ خواب را گرد آورد و رده‌بندی کرد به‌جای آنکه دربارهٔ آن‌ها نظریه ببافد. یافتهٔ مربوط به کارِ ما: محتوایِ ستیزه‌جو و تهدیدآمیز در خواب‌ها به‌نسبتِ بیداری به‌شدّت پرشمارتر است، و بیننده بسیار بیشتر هدفِ ستیز است تا سرچشمهٔ آن. خواب‌ها به‌سویِ تهدید کج می‌شوند، و این اندازه‌پذیر و در مجموعه‌ها پایدار است.

دوّم، فرضِ شبیه‌سازیِ تهدید که با نامِ آنتی روونسوئو قرین است و می‌گوید خواب دیدن تا اندازه‌ای چون سامانه‌ای برای تمرین پدید آمده — محیطی امن که در آن صحنه‌های تهدیدآمیز بارها و بی‌هزینه اجرا شوند. بر این حساب، خوابِ تعقیب تمرین است: ذهن به مادّه‌ای که ناتمام می‌شمارد بازمی‌گردد و آن را دوباره می‌راند. سنّت در کنارش خوابِ هشدار را نگاه می‌دارد، که در آن تعقیبِ روشن دشمنی را پیش از جنبیدنش نشان می‌دهد.

فرضِ تمرین یک وجهِ تعقیب را خوب وصف می‌کند — حدیثِ نفس دربارهٔ چیزی که فیصله نداده‌ای. دربارهٔ دشمنی که خواب نشان می‌دهد و آسیبی که به آن اشاره دارد چیزی نمی‌گوید، و سنّت می‌گوید.

حرکتِ متقابل: برگرد

هر سنّتی که تعقیب را جدّی گرفته به همان یک اندرز رسیده، و این سودمندترین جملهٔ این نوشته است: برگرد و رو در رویِ تعقیب‌کننده بایست.

در موادِ صوفیانه این ریاضتِ نگریستنِ مستقیم است به آنچه نفس از آن می‌گریزد، بر این فهم که خودِ گریختن است که ترس را زنده نگاه می‌دارد. غزّالی در احیاء علوم‌الدین فصل‌ها می‌آورد در اینکه پرهیز از نگریستن، همان چیز را که از آن می‌پرهیزی نیرو می‌بخشد — و نفسی که تن به دیدنِ چیزی نمی‌دهد، به آن چیز اجازه می‌دهد در تاریکی ببالد. او بیداری را وصف می‌کند، امّا وصف چنان بر خواب راست می‌آید که کار یکسره منتقل می‌شود.

مولانا همین را در مثنوی از راهی دیگر می‌گوید، آنجا که گریختن از خارِ درون را بی‌حاصل می‌شمارد و می‌گوید علاجْ نشستن است و بیرون آوردنش. و مولانا این را برایِ ترس نیز راست می‌داند: آنچه از آن روی می‌گردانی، در پشتِ سرت بزرگ‌تر می‌شود، زیرا اندازه‌اش را جز با نگاه نمی‌توان سنجید.

موادِ یونانی از راهی دیگر به همین رسیده، و ادبیاتِ درمانیِ امروز نیز: در کابوس‌های تکرارشونده، آنچه بهترین کارنامه را دارد تمرینِ پایانی دگرگون‌شده در بیداری است — آگاهانه تصوّر کردنِ برگشتن و ایستادن و سخن گفتن با تعقیب‌کننده — نه کوشش برای سرکوبِ خواب. و کسانی که این را می‌ورزند غالباً گزارش می‌کنند که خواب دگرگون شد، و گاه که ایستاد. نخستین حصارِ سنّت پیش از همهٔ این‌ها می‌آید: اذکارِ خواب هر شب — آیت‌الکرسی، معوّذتین، و «أعوذ بكلمات الله التامّات من شرّ ما خلق» — و رقیه آنجا که نشانه‌ها آن را بخواهند.

برخی بینندگان این برگشتن را درونِ خودِ خواب انجام می‌دهند، که از کاربردهایِ معمولِ خوابِ آگاهانه است. امّا برای کارگر افتادنِ این ورزش به آن نیازی نیست، و همین مهم است: برگشتن را در بیداری هم می‌توان کرد. بنشین، خود را آگاهانه به خواب بازگردان، و در خیال بچرخ. به آنچه هست بنگر. و تقریباً هر که چنین کرده همان دو چیز را یافته است — که تعقیب‌کننده کوچک‌تر از آن است که دویدن می‌نمود، و اینکه نامی دارد.

سه تعقیب که دانستنشان می‌ارزد

ادب پیش از روان‌شناسی به تعقیب اندیشیده، و سه تعقیبِ آن خواب را روشن می‌کند.

اُدیپ از پیشگویی می‌گریزد و راست در آن فرود می‌آید. ساختار دقیق است و درنگ می‌ارزد: گریز، خودْ ابزارِ رسیدن است. هر گامی که برای دوری برداشته می‌شود گامی است به‌سویِ آن. هر که دیده باشد کسی یک سال از گفت‌وگویی گریخته و سرانجام آن را در بدترین شرایطِ ممکن داشته، این نمایش را دیده است.

ژاور در رمانِ بزرگِ ویکتور هوگو دهه‌ها والژان را تعقیب می‌کند — و تعقیب، تعقیب‌کننده را یکسره می‌خورد. ژاور بیرون از تعقیب زندگی‌ای ندارد، و چون تعقیب فیصله می‌یابد تابِ ماندن نمی‌آورد. برخی تعقیب‌کنندگانِ خواب چنین‌اند: کینه‌ای کهنه یا معیاری کهنه که چندان دویده که ساختمانِ تمامِ یک آدم شده است.

اَهَب نزدِ ملویل همه‌چیز را وارونه می‌کند: اینجا شکارچی است که نابود می‌شود، و خواننده زود درمی‌یابد که نهنگ موضوعِ کتاب نیست. برخی خواب‌های تعقیب از این باب‌اند — تو تعقیب‌کننده‌ای، و آنچه در پی‌اش دویده‌ای خود شیوه‌ای شده برای گریز از چیزی دیگر.

ادبی که تزیین نیست

سنّت‌های تعبیر آدابی دارند، و در خوابِ ترسناک آن آداب کار می‌کنند نه اینکه بیارایند.

از خوابِ ترسناک به خدا پناه ببر، و آن را بازمگو. حدیث روشن است: خوابِ ترسناک از شیطان است؛ کسی که آن را می‌بیند سه بار آهسته به سمتِ چپ بدمد، از شرّش به خدا پناه ببرد، از پهلوی خود بگردد و آن را برای کسی بازنگوید — که زیانی به او نمی‌رساند. ادبیاتِ درمانی بعدتر سهمِ خود را از این دیده است: صورتی که شش بار بازگفته شود، شش بار تمرین شده است.

آنجا که خوانش‌ها برابرند، نیکوتر عرضه کن. نه پنهان کردنِ دشوار، بلکه سر باز زدن از گزینشِ خوانشِ ترسناک آنجا که مادّه بدان ناگزیر نمی‌کند.

ترسِ تازه را پیش از تعبیر بشنو. کسی که در هفتهٔ نخستِ داغ یا گسست است نخست شنیده می‌شود و سپس با نرمی برایش خوانده می‌شود؛ تأویلِ شتاب‌زده در آن مرحله بار را می‌افزاید — ادبی که در آنگاه که خوانش «نه» می‌گوید گشوده‌ایم.

خواب را تهمت مساز. خواب ممکن است دشمنی یا حسودی را نشان دهد، و سنّت چنین خوابی را با پروا می‌خواند؛ به‌تنها هرگز برای متّهم کردنِ کسی به نام به کار نمی‌رود، و نه برای حکم دربارهٔ تندرستیِ کسی، که کارِ پزشک است.

هفت پرسش برایِ خوابِ خودت

یک: که یا چه پشتِ سرت بود؟ معیّن کن. آشنا، ناشناس، جانور، گروه، بی‌صورت، یا هیچ. صافش مکن؛ درجهٔ دقیق همان مقصود است.

دو: هرگز دیدی‌اش؟ دیده و نادیده دو خواب‌اند. نادیده به آنچه نام نگرفته اشاره دارد، و دیده به آنچه شناخته و رد شده.

سه: کجا می‌دویدی؟ مکان غالباً موضوع را حمل می‌کند و تعقیب تنها شتاب را.

چهار: از چیزی می‌دویدی یا به‌سویِ چیزی؟ تعقیبی که مقصد دارد خوانشی دیگر است — خوابِ گزینش است، نه خوابِ گریز.

پنج: پایانش چه شد؟ بیداری، گرفتار شدن، رهایی، برگشتن. رهایی ایمنی از آن چیزی خوانده می‌شود که تعقیبت می‌کرد. گرفتار شدن به آنچه گرفتارت کرد خوانده می‌شود: دشمنی که در خوابی روشن به تو می‌رسد هشداری است برای احتیاط، و تعقیب‌کننده‌ای از درون که سرانجام به تو می‌رسد غالباً پایانِ دورهٔ گریزی دراز را نشان می‌دهد.

شش: دقیقاً چه حس کردی؟ ترس، هراس، گناه، شتاب و شرم پنج خواب‌اند در یک جامه. و گناه در خوابِ تعقیب نیرومندترین نشانهٔ این باب است و غالباً پس از یک دقیقه صداقت، موضوعِ خود را نام می‌برد.

هفت: امروز به چه پاسخ نمی‌دهی؟ پیامی ناخوانده، جمله‌ای ناگفته، تصمیمی ناگرفته، وقتی نگرفته. شش پرسشِ پیشین برای پاسخ‌پذیر کردنِ همین یکی آمده‌اند.

وقتی تعقیب بازمی‌گردد

یک‌بار خوابِ تعقیب دیدن و هر چند هفته دیدنش دو چیزند و سنّت‌ها میانشان فرق می‌گذارند.

بازگردنده اصرار خوانده می‌شود — چیزی فرستاده و هنوز ناخوانده. گمانِ کهن این است که تکرار تأکید نیست، نرسیدن است: خواب بازمی‌گردد چون کارش تمام نشده، و تا وضعی که آن را می‌زاید همان باشد بازخواهد گشت. سازوکارش را در چرا همان نامه بازمی‌گردد گشوده‌ایم.

و آنچه تعقیبِ تکرارشونده را پایان می‌دهد — در حسابِ کهن و امروزین هر دو — تحلیل نیست. دگرگونی در وضعِ بیداری است: گفت‌وگویی که به‌راستی انجام شود، تصمیمی که به‌راستی گرفته شود، چیزی که به‌راستی نام بگیرد. خواب به حرکتِ واقعی به‌شگفتی پاسخ می‌دهد و از بصیرتِ تنها به‌شگفتی بی‌اثر می‌ماند.

اگر تعقیب با نشانه‌هایی که کتاب‌های رقیه وصف می‌کنند بازگردد — جانورانِ تعقیب‌کننده، سگ‌های سیاه یا گربه‌ها یا مارها، حضوری سنگین، بیدار شدنِ سنگین و ترسان، همراه با بسته شدنِ کارِ مهر یا روزی بی‌سببی آشکار — خانه آن را سحری محتمل، حسد یا آزارِ جن می‌خواند. این کشف و درمان می‌شود: با رقیه، با اذکار، و با کاری که آنچه یافته شده را برمی‌دارد.

و آستانه‌ای هست که آشکارا باید گفت: با وحشت و بی‌یادآوری بیدار شدن، یا کابوس‌هایی که چند بار در هفته با هزینهٔ واقعیِ روزانه بازمی‌گردند، هم کارِ پزشک‌اند و هم کارِ خوانش. این دو بدیلِ هم نیستند، و خودِ سنّت مردم را به پزشک می‌فرستد.

این هفته چه کنی

پیش از آنکه بجنبی بنویس. هفت دقیقه، نخستین کار، پیش از آنکه روز رویش را بپوشاند. تعقیب‌کننده، مکان، پایان، احساس.

تعقیب‌کننده را در یک جمله نام ببر. نه نماد — جمله. «آن گفت‌وگو با برادرم که از اسفند نکرده‌ام.» اگر جمله نیامد، شش نامزد را بنویس و یک شب رهایش کن.

برگشتن را در بیداری بکن. پنج دقیقه، چشم بسته، بازگشته به خواب، آگاهانه چرخیده. پربارترین کارِ این نوشته همین است.

یک تکهٔ کوچک از کارِ گریخته را انجام بده. نه همه‌اش. پیام را بفرست، وقت را بگیر، جملهٔ نخست را بگو. خواب به حرکت پاسخ می‌دهد نه به فیصله.

یک ماه یادداشت را نگاه دار. خواب‌های تعقیب در هفته‌هایی معیّن خوشه می‌بندند و خوشه غالباً خودِ پاسخ است.

سخنِ آخر در اینکه که می‌دود

عنوانِ این نوشته می‌پرسد به‌راستی که می‌دود. در وجهی که بیشترِ مردم بیش از همه با آن روبه‌رو می‌شوند، هر دو تویی — آن که می‌دود و آن که پشتِ سر است — و از همین‌روست که چنین تعقیبی نه برده می‌شود و نه یکسره باخته. گاه آن که پشتِ سر است اصلاً تو نیستی، و خوانش‌های سنّت برای دشمن و برای آسیبِ در کار برای همین است.

و خبرِ خوشش همین است. تعقیب‌کننده‌ای که پاره‌ای از توست، تعقیب‌کننده‌ای است که می‌توانی با او سخن بگویی. او در پیِ توجّهِ تو بوده، در تنها اتاقی که توجّهت در آن تقسیم نشده، به تنها روشی که بر کسی که نمی‌شنود کارگر است: کاری کرد که حسش کنی.

اگر خوابِ تعقیبی داری که بازمی‌گردد و می‌خواهی چنان‌که باید خوانده شود — با پرسش‌ها به ترتیبِ درست، و بر زندگیِ واقعیِ تو نه بر فهرستِ نمادها — این همان کاری است که خواب‌گزارانِ ما می‌کنند. آن را به نشستِ تعبیر خواب بیاور؛ پیش از آنکه کسی تأویلی به تو بدهد، بیشترِ آن هفت پرسش را از تو خواهند پرسید، و آنجا که نشانه‌های آسیب هست، خوانش روحانی آنچه را در کار است می‌جوید. آن ترتیب تشریفات نیست؛ خودِ صنعت است.