شانزده خط، چهار مادر، یک قاضی

این کار چیست

علم رمل استخراج به شکل‌هاست. شانزده خط نقطه بی‌شمردن زده می‌شود؛ هر خط جفت یا طاق خوانده می‌شود و یک یا دو نقطه می‌گردد، و چهار مرتبه روی هم یک شکل می‌سازد. چهار شکلِ نخست مادران‌اند و باقی همه با قاعده‌ای ثابت از آن‌ها بیرون می‌آید: دختران از مرتبه‌های مادران، نوادگان از جفت‌کردن، سپس دو شاهد، و از دو شاهد قاضی.

در لوکساریون هر بامداد یک زایچه زده می‌شود و همان زایچهٔ همهٔ خوانندگان است. یکی از بیست‌وچهار پرسش بر آن می‌ایستد و قاضی شکلی است که پاسخ می‌دهد. پیش از آنکه نامش گشوده شود قاضی را می‌خوانی، واژه‌ای را که حکم می‌دانی به او می‌دهی، و در ساعت گشایش حکمِ کارآزموده کنار حکمِ تو باز می‌شود. می‌توانی شانزده خطِ خودت را هم برای پرسشِ خودت بزنی؛ آن زایچه تنها از آنِ توست.

از کجا آمده است

کهن‌ترین چیزِ تاریخ‌دار که همهٔ این دستگاه را بر خود دارد اسبابی است برنجی، ساختهٔ موصل به سال ۶۳۹ هجری / ۱۲۴۱ میلادی، با امضای محمد بن خُدُخ موصلی، که امروز در موزهٔ بریتانیاست. بر گردانه‌هایش شانزده شکل و شانزده خانه نام برده شده، و چهار خانه از آن‌ها در احکام نجوم همتا ندارد: خانهٔ پرسنده، خانهٔ آنچه از آن پرسیده‌اند، خانهٔ نتیجه، و خانهٔ عاقبتِ عاقبت.

قاعده‌ای که زایچه بر آن استوار است در سدهٔ سیزدهم میلادی به عربی اثبات می‌شد: شکلی که در خانهٔ پانزدهم می‌نشیند همیشه جفت است، و ابن محفوف برهانش را در دست‌نویسی در کتابخانهٔ بادلیان آورده است. ابن خلدون در مقدّمه شانزده خانه را وصف می‌کند و سپس خودِ این علم را رد می‌کند؛ کار پس از او شش سده دیگر نوشته و آموخته شد.

جدولِ فارسیِ این خانه از منبعِ فارسیِ خودش می‌آید، نه از ترجمهٔ عربی و نه از ترجمهٔ اروپایی: «اصطلاحات علم رمل» از ادیب‌الممالک فراهانی (۱۸۶۰–۱۹۱۷ میلادی)، هشت بخش و شصت‌ودو بیت که شکل‌ها، عنصرها، ستاره‌ها، سعد و نحس و یک تسکینِ کاملِ شانزده‌خانه‌ای را به نظم می‌آورد. تفاوتش با عربی کوچک نیست: در فارسی یازده شکل از شانزده‌تا بیش از یک عنصر دارند، و تسکینِ فارسی در هیچ‌یک از شانزده خانه با تسکینِ عربی یکی نیست. هر زبان در لوکساریون جدولِ خودش را دارد.

چند خانهٔ این جدول عمداً خالی است. این منبع برای عنصرِ «جماعت» و برای سعد و نحسِ «اجتماع» چیزی نمی‌گوید، و دربارهٔ جفتِ «قبض» در دو بخشِ خود دو حرفِ ناهمسان می‌زند؛ پس سعد و نحس و ستارهٔ آن دو نیز نانوشته مانده است. جای خالی را از جدولِ زبانی دیگر پر نمی‌کنیم. نامِ «فرح» هم در سنّت فارسی از آنِ کوسج است، نه از آنِ عتبهٔ داخل؛ این را همین شعر در یک مصراع روشن می‌کند.

چگونه خوانده می‌شود

1. شن را کنار بزن

   زایچهٔ امروز زیر شن است. انگشتت را بکش تا شکل‌ها یکی‌یکی بیرون بیایند؛ چهار مادر در سمت راست‌اند، همان‌جا که خواندن آغاز می‌شود. برای کسی که نخواهد بکشد، دکمه‌ای هست که همه را یک‌باره آشکار می‌کند.

2. قاضی را پیش از نامش بخوان

   قاضی در پایین زایچه می‌نشیند. نامش پوشیده است و هرچه او را نام ببرد نیز پوشیده است — طبع و عنصر و ستاره‌اش — پس آنچه در دست داری چهار مرتبه نقطه است و پرسشِ امروز.

3. واژه‌ای به او بده

   ۵ واژه پیش رویت گذاشته می‌شود و یکی از آن‌ها حکمِ توست. هیچ‌کدام نامِ شکلی نیست، پس برگزیدن خواندن است نه به‌یادآوردن. تا وقتی روز مُهر است می‌توانی واژه‌ات را عوض کنی.

4. تا گشایش صبر کن

   ساعت ۱۲:۰۰ به وقتِ خودت حکمِ کارآزموده کنار حکمِ تو گشوده می‌شود: نامِ قاضی، طبع و عنصر و ستاره‌اش، و خواندنِ آن شکل در خانهٔ پرسش. شانزده نام هم با آن آشکار می‌شود و می‌بینی دیگران چه واژه‌ای برگزیده‌اند.

5. رملِ خودت را بزن

   پرسشِ خودت را برگزین و با انگشت شانزده خط بکش، بی‌آنکه بشماری. مادران از آنچه دستت ساخته برمی‌خیزند، زایچه از آن‌ها بیرون می‌آید، و آن خواندن از آنِ توست: کسی نمی‌بیندش و کسی بر آن حکم نمی‌کند.

دو حدّ که این کار نگاه می‌دارد: خانهٔ ششم خانهٔ توان و بار است و هرگز پزشکی خوانده نمی‌شود؛ خانهٔ هفتم خانهٔ پیوند و خصمِ آشکار است، و هیچ شکلی در آن ارادهٔ کسِ دیگر را نمی‌گرداند.

آنچه برای خواننده می‌ماند

حکمِ امروز ۳ امتیازِ سفر دارد، روزی یک بار. عوض‌کردن واژه پیش از گشایش آن را دوبار نمی‌آورد، و زدنِ رملِ خودت هیچ امتیازی ندارد؛ آن از آنِ توست، کاری نیست که مزد داشته باشد.

هر قاضی‌ای که دیده‌ای در دفتر نشانه‌ها نوشته می‌شود و در روزِ خودش بازمی‌گردد تا بگویی چه شد. کار در همان بازگشت می‌نشیند، و بافتِ نشانه‌های پاسخ‌داده‌شده تنها شمارشِ این خانه است.